آن مؤمن ، بى خبر از اين است كه دارند از او غيبت مىكنند . و اينكه فرمود « فكرهتموه » و نفرمود « فتكرهونه » ، اشعار دارد به اينكه كراهت شما امرى است ثابت و محقق ، و هيچ شكى در اين نيست كه شما هرگز راضى نمىشويد يك انسانى را كه برادر شما است و مرده است ، بخوريد . پس همانطور كه اين كار مورد كراهت و نفرت شما است ، بايد غيبت كردن برادر مؤمنتان ، و بدگويى در دنبال سر او نيز مورد نفرت شما باشد ، چون اين هم در معناى خوردن برادر مرده شما است . اين را نيز بدان كه همين تعليلى كه در جمله * ( « أيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ . . . » ) * براى حرمت غيبت آمده ، تعليل براى حرمت تجسس نيز هست ، چون فرق غيبت با تجسس تنها در اين است كه غيبت اظهار عيب مسلمانى است براى ديگران - چه اينكه عيبش را خود ما ديده باشيم و چه اينكه از كسى شنيده باشيم - و تجسس عبارت است از اينكه به وسيله اى علم و آگاهى به عيب او پيدا كنيم . ولى در اينكه هر دو عيب جويى است مشتركند ، در هر دو مىخواهيم عيبى پوشيده بر ملا شود . در تجسس براى خود ما بر ملا شود ، و در غيبت براى ديگران . و به همين جهت بعيد نيست كه جمله * ( « أيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيه مَيْتاً . . . » ) * تعليل باشد براى هر دو جمله ، يعنى هم جمله * ( « وَلا تَجَسَّسُوا » ) * و هم جمله * ( « وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً » ) * . اين را هم بايد دانست كه در اين كلام اشعار و يا دلالتى هست بر اينكه حرمت غيبت تنها در باره مسلمان است ، به قرينه اينكه در تعليل آن عبارت * ( « لَحْمَ أَخِيه » ) * را آورده ، و ما مىدانيم كه اخوت تنها در بين مؤمنين است . * ( « وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه تَوَّابٌ رَحِيمٌ » ) * - ظاهر اين عبارت اين است كه عطف باشد بر جمله * ( « اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ » ) * . البته اين ظهور در صورتى است كه مراد از تقوى ، اجتناب از همين گناهانى باشد كه قبلا مرتكب شده بودند ، و بعد از نزول اين دستور از آن توبه كنند ، آن وقت معناى * ( « إِنَّ اللَّه تَوَّابٌ رَحِيمٌ » ) * اين مىشود كه : خدا بسيار پذيراى توبه است ، و نسبت به بندگان تائب كه به وى پناهنده مىشوند مهربان است . و اما اگر مراد از تقوى اجتناب و پرهيز از مطلق گناهان باشد - هر چند كه تا كنون مرتكب آن نشده باشند - آن وقت مراد از جمله * ( « إِنَّ اللَّه تَوَّابٌ رَحِيمٌ » ) * اين مىشود كه : خدا بسيار به بندگان با تقوايش مراجعه نموده در صدد هدايت بيشتر آنان برمىآيد ، و هر لحظه با فراهم كردن اسباب ، آنان را از اينكه در مهلكه هاى شقاوت قرار گيرند ، حفظ مىكند ، و نسبت به ايشان مهربان است .